Cenab-ı Allah kâinatta her şeyi zıddı ile yaratmıştır. Mesela güzel- çirkin, cömert- cimri, iyi niyet kötü niyet gibi misalleri çoğaltabiliriz. Yani Allah dışındaki her şey zıddıyla, O ise zatiyle kaimdir. İnsanların işlediği fiiller niyete bağlıdır. Helal rızık kazanmak, başkasına Allah rızası için yardımcı olmak, hayır ve hasenatta bulunmak güzel bir niyettir.
Cemaatlerin dini sohbetlerine iştirak etme niyetinde olan bir kimsenin sağlık durumu elvermemesi halinde o cemaatte hâsıl olan sevaba iştirak edemediği halde sevaba ortak olması iyi niyetin neticesindendir. Niyet, imkânı olan olmayan herhangi bir şeye yönelmek ve onu tercih etmek manasına gelir. Gösteriş için yapılan fiiller, dünyada şahsına zararlı olduğu gibi; ahirette de zarardadır. Demek ki niyette ihlas esas olmalıdır.
Niyetin Ruhu: İhlas
Bediüzzaman hazretleri, “Niyet, bir ruhtur. O ruhun ruhu da ihlâstır” 1, demiş. Burada iki noktaya temas edilmiştir. Biri ruh diğeri ise niyet ve ameldir. Ruhu güzelleştiren ihlaslı niyettir, bundandır ki niyet bedenin ruhu olarak görmüş. Ameller niyetle hayat bulur, niyettin ruhu da esası da ihlassa bağlıdır. İhlasla yapılan bir ameli değerli eden niyettir. “Allah suretlerinize ve mallarına değil, kalplerinize ve işlerinize bakar”2, Allah niyete göre mükâfat veriyor. Biri halis niyetle hayırlı bir iş yapmak ister fakat imkânı yoksa Allah, o halis niyetini yapmış gibi kabul eder. Yani yapılan işte Allah rızasını gözetmek gerekir. Onun rızası dışında yapılan tüm işler beyhudedir.
Niyet: Günahı Sevaba Çeviren İksir
Keza “Nazar ile niyet mahiyet-i eşyayı tağyir (değiştirir) eder. Günahı sevaba, sevabı günaha kalb eder.” 3, yani iyi bir amel sui niyet (kötü niyet) sebebiyle günaha döner. Günah hükmünde olan bir fiil hüsnü nazar sebebiyle sevaba iyiliğe döner. Nazar ve niyet fiillerin mahiyetini değiştirebilir. Gösteriş için yapılacak bir ibadet, ibadetin sevabını günaha çevirir.
Mesela, yalan söylemek günahtır. Ancak kişi düşmana esir düşse ve düşman da Müslüman ordusu hakkında ondan bilgi istese, düşmanı yanıltmak niyetiyle yalan söylemek caiz hatta sevap olur. Görüldüğü gibi, niyet haram olan bir şeyi helale hatta sevaba çeviriyor. “Evet, niyet adi bir hareketi ibadete çevirir. Ve gösteriş için yapılan bir ibadeti günaha kalp eder.”4, Bunun için “niyet bir iksirdir; adi hareketleri ibadete çevirir.” denilmiş.
Nazar ve Niyetle Bakış Açımız
Bediüzzaman hazretleri “Kırk sene ömründe, otuz sene tahsilinde yalnız dört kelime ile dört kelem öğrendim.”5 Mesnevi-i Nuriye katre “Kelimelerden maksat: Mana-yı harfi,mana-yı ismi,niyet ve nazardır. “Cenab-ı Hakk’ın masivasına (kâinata) mana-yı harfiyle ve onun hesabına bakmak lazımdır. Mana-yı ismiyle ve esbap hesabına bakmak hatadır.”4,
Nazar da âdeti ibadete ve ibadeti âdete çevirir. Mesela bir meyve ağacına nazar edildiği zaman bu ağaca tefekkür niyetiyle bakılırsa ve ondan tecelli eden esma-yı ilahiyeye bakarsa bu bakış bir ibadet olur. Manay-ı ismiyle bakarsa adı bir hareket olur. Böylece nazarın bakış açısı ile mana değişir. Her hal ve hareketlerimizi adet olarak yaptığımız işleri sünnete uygun olarak yaptığımızda bunlar bir nevi ibadet oluyor. Sünnet üzere yapılan fiiller Peygamberimizi (asm) hatıra getirir. Peygamberimizin hatıra gelmesi ise Allah’ı hatıra getirmekle insan bir nevi huzur bulur. Vesselâm…
18.1.2026
Rüstem Garzanlı .
DİPNOTLAR
1-Mesnevi-i Nuriye ,Katre sayfa.70
2-Hadis,Müslim,Birr,33
3-Mesnevi-i Nuriye, katre, mukaddime say.51
4-Mesnevi- Nuriye Katre Mukaddime.51
5-Mesnevi-i Nuriye Katre muk.say.51